Iá, osydan 15 jyl buryn qusbegiler arasyndaǵy respýblıkalyq, halyqaralyq saıystarda top jaryp júrgen arý qyz týraly da kezinde elimizdiń jýrnalısteri jarysa jazyp, aqparat taratqan edi-aý. Endi mine, eske túsken osy bir jaıt «Sol Maqpal qazir qaıda eken?» degen suraqqa jaýap izdeýge túrtki bolǵan-dy...
Biz izdegen Maqpal qyz qazirgi ýaqytta Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentindegi muraǵat bóliminde eńbek etedi eken. О́ziniń atyn jalpaq jurtqa tanymal etken qusbegilik ónerin áli tastamapty. Tipti keıingi kezderi ıt júgirtýge yqylasy aýyp, úıinde birneshe qumaı tazy ustaıtyn kórinedi.
– Qazaq «It – jeti qazynanyń biri» dep tegin aıtpaǵan ǵoı. Bizdiń Shet óńirinde qasqyrǵa taısalmaı túsetin tekti tazynyń tuqymy saqtalyp qalǵan. Meniń tazylaryma dalanyń jyrtqyshy áli jolyǵa qoıǵan joq, al túlki, qoıan kezikse qaǵyp tastap otyrady, – dep bastady Maqpal óziniń súıikti isi jaıyndaǵy áńgimesin.
– Jalpy atam, odan keıin ákem ıt júgirtip, qus salǵan saıatshy adamdar. Qyz bolsam da osy dástúrdi jalǵastyryp júrgenimdi maqtanysh etemin. Qymsynbaımyn da, bul isime ókinip te kórgen emespin. Alǵashqy jaýǵan qar, tumsa tabıǵat, júırik at, qumaı tazy – bul degenińiz kúıbeń tirlikten azyraq tynyqqysy kelgen adam úshin dúnıeniń rahaty emes pe?!
Búginde ol qumaı tazyny baptap ustaýdyń ádis-tásilin bir kisideı meńgerip alǵan. «Qansonarda Maqpaldy úıden tappaısyz. tazylaryn sońynan ertip, taý-tasta ań qaǵyp júredi», dep kúledi úı ishindegiler.
* * *
Beshpentiniń belin qynaı býynyp, qaragerdiń ústinde qaqqan qazyqtaı otyryp, baldaǵyna qyran qusyn qondyryp, sońynan qumaı tazysyn ertip, Aıýly taýyn betke alǵan qyzdy kórgende aýyl turǵyndary alǵashynda ańtarylyp-aq qalǵan. Kele-kele ǵoı kóz úırengeni. Iá, «Tap osy – qyz balanyń qoly emes-aý», dep kúńkildegender de boldy-aý kezinde. Áýelde tańyrqap, sosyn qoldap-qolpashtaǵandar da tabylǵan. Álbette, Maqpal munyń birine de pysqyryp qaramady. Oǵan óziniń jany súıetin ispen aınalysqany áldeqaıda mańyzdyraq edi.
Maqpal judyryqtaı kezinen qyran qustyń tilin bilip ósti. Bári de ákesiniń «Úshqońyr» deıtin qusyna jem berip, ony kútip-baǵýdan bastalǵan.
– Ákem kezinde oblys ortalyǵyndaǵy «Qaırat» at sporty mektebinde jattyqtyrýshy bolyp istedi. Qyran qusqa degen yntyzarlyǵymdy oıatqan da sol kisi. Betimnen qaqpaı, qaıta bilgenin úıretýden jalyqqan emes. Al eń birinshi jarysyma 15 jasqa tolǵanymda qatystym. Budan da erterek synǵa túsýge bolýshy edi, jasymnyń kishiligine baılanysty ruqsat etilmedi. Amal joq, búrkitshilerge syrtynan qyzyǵa qarap, kezegim qashan keler eken dep kútip júretinmin, – deıdi Maqpal uıań jymıyp.
Búrkitshi qyz qatysqan alǵashqy jarys Almaty oblysyndaǵy Esik qalasynda ótken edi. Sol jerde Maqpal qyzdyń qusbegilikke degen ıkemine, qustyń tilin bilýge degen qushtarlyǵyna tánti bolǵan aqsaqaldar, «Qyran» federasııasy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Baǵdat Múptekeqyzy aq batalaryn berip, búrkitshi boıjetkenniń saıatkerlik ónerdegi tusaýyn kesken bolatyn.
Maqpaldyń tuńǵysh ret top jarǵan saıysy 2002 jyly Almaty oblysyndaǵy Eńbekshiqazaq aýdanynda ótken «Sonar-2002» respýblıkalyq búrkitshiler baıqaýy edi. Odan keıingi jarystarda da Maqpaldyń qanjyǵasy udaıy maılanyp júrdi. 2003 jyly ulttyq sportty damytýǵa qosqan úlesi úshin «Sport sheberi» ataǵyna ıe boldy. 2006 jyly «Búrkitshi qyz» qurmetti ataǵyna laıyqty dep tanylsa, arada eki jyl ótkende «Ulttyq sporttyń úzdikteri» atty respýblıkalyq baıqaýda «Uly dala arýy» atalymy boıynsha jeńimpaz atandy.
* * *
Shyny kerek, Maqpaldyń ata-anasy ol Qaraǵandydaǵy «Bolashaq» ýnıversıtetin támamdap, qolyna zańgerdiń dıplomyn alǵanynda, qalada qalatyn shyǵar dep júretin. Alaıda jas qyzdyń oılaǵany basqasha bolyp shyqty. Alyp qalaǵa qoldy bir bulǵady da, týǵan aýylyna qaıtyp kelgen. Bireý nanbas, al ózine aıan – úıde qalǵan Aqjelke qusy men Aqqus tazysyn qımaǵan edi...
Aqjelke demekshi, osy qyran qusty Maqpalǵa ákesine erip Almaty oblysynda ótken jarysqa barǵanynda jergilikti búrkitshiler syıǵa tartqan. Judyryqtaı ǵana júni úrpıgen balapan-tuǵyn. Sol sátten bastap búrkittiń balapany men boıjetken qyzdyń arasy jipsiz baılanǵan edi. О́z qolynan tamaqtandyryp, ústinen bir qaýyrsynyn da túsirmeı, baǵyp-qaǵyp ósirdi. Ákesiniń aqyl-keńesine qulaq túre júrip, qyran qusty baýlýdy kádimgideı meńgerip alǵan.
Maqpaldyń Aqjelkesi minezdi qus. Ańǵa shyqqanynda, abaılamasań ózińdi jazym eterdeı oǵash qylyqtaryn talaı kórsetken. Degenmen, ıesiniń sabyrly minezi, aıaly alaqanynyń jylýy qyran qusty únemi sabasyna túsirip otyratyn. Osy Aqjelkemen Maqpal qyz búrkitshiler arasynda ótken talaı saıysta er-azamattardyń jýan ortasynda jalǵyz júrip júldeger boldy.
Búrkit etten basqa tamaqqa qaramaıdy. Qys aılarynda kúnine eki júz grammǵa deıin jas et jese, jaz kúnderi bir kıloǵa deıin qylǵymaı jutady. Kóbine Aqjelkege ózi túsken qoıannyń etin beredi. Al qyran qusy alǵan túlki-qarsaqta tipti de esep joq. Altaıy qyzyl túlkilerdiń ákesi shúberekteı qylyp ılegen terileri Aqsý-Aıýlydaǵy talaı sánqoı jeńgeleriniń moıynyna jaǵa bolyp, búginge deıin kózdiń jaýyn alyp júr...
– Qyran qus erte kóktemnen qara kúzge deıin túlekte otyrady. Qyrkúıek aıy týǵanda salqyn qorada ustap, baptaýdy bastaımyz, – deıdi qanyna saıatshylyq sińgen Maqpal. – Qanaty túlegennen keıin, atyn atap shaqyryp, qolǵa qondyrýǵa baýlımyz. Odan keıin túlki, qoıannyń terisine túsirip, daǵdylandyramyz. Sońynan et jegizemiz. Munyń bári kezeń-kezeńimen, bappen istelinetin jattyǵý tásilderi.
* * *
Zady, ıt júgirtip, qus salý Ábdirazaqovtar áýleti úshin atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan kıeli óner. Maqpaldyń ákesi Murat Ábdirazaqov Arqa óńirine belgili qusbegi. Qazaqstannyń qusbegiler arasyndaǵy birinshilikteriniń birneshe dúrkin jeńimpazy, sport sheberi. Murattyń ákesi de zamanynda qyran qustyń tilin bilgen búrkitshi bolypty. «Áke kórgen oq jonar» degen, endi mine, ákeden úırengen isti qyzy Maqpaldyń boıyna daryta bildi. Jalpy, Maqpal úıdegi bes balanyń ishindegi eki qyzdyń kenjesi. Aǵasy Serik pen inisi Asan da qusbegilik ónermen shuǵyldanady eken.
– Búrkit ustap, ony baptaý degenińiz aıtqanǵa ǵana ońaı is. Munymen aınalysý úshin eń aldymen qusqa senen basqa jaqyn jannyń joqtyǵyn seziný kerek. Sonda ǵana qyran qus ıesine ıligedi, – dep syr aqtarady Maqpal. – Jaqynda Mońǵolııada turatyn búrkitshi qyz Aısholpan týraly estip, onyń tabysyna qatty qýandym. Alysta júrgen sińlimniń osyndaı beıneti mol ispen aınalysyp júrgen ójettigi tánti etti. Aısholpannyń beınesinen on úsh jasymda qyran qustyń tilin bilsem dep qııalǵa qanat bitirgen ózimdi kórgendeı boldym...
Búginde jurt Maqpal esimdi búrkitshi qyzdy múldem umytyp ketti deýge bolmas. Ara-tura jarystarǵa, túrli is-sharalarǵa shaqyrtý alyp turady. Tipti, aýylda turatyn búrkitshi qyzdy shetelden izdep kelip jatatyn saıahatshylar da bar. Olar tal shybyqtaı buralǵan arý qyzdyń atpen quıǵytyp kelip, túlki-qarsaq, qoıanǵa qus salǵan ónerin kórip, tańdanyp hám tamsanyp jatady. Sol úshin de alystaǵy Amerıkadan, Kári qurlyqtan attyń terin aıamaı keledi.
– Eger de rýhanı jańǵyrý aıasynda derekti fılm, kınoǵa túsý týraly kóńilge qonymdy usynystar túsip jatsa, qarsy bolmas edim. Qazaqtyń ata kásibi, tól óneri – qus salyp, ıt júgirtýdi nasıhattaýǵa ózindik úlesimdi qosýǵa árqashan daıynmyn, – deıdi Maqpal nyq senimmen.
Kóshpelilerdiń qusbegilik syndy bekzat óneri keleshekte qazaqtyń álem tanyǵan brendine aınalar bolsa, ata-baba kásibine tulymshaǵy jelbiregen búldirshin kezinen adaldyq tanytyp júrgen Arqanyń arý qyzy Maqpaldyń juldyzy tipti de jarqyraı túser edi-aý. Bir kem dúnıe – osyny áli kúnge qunttamaı júrgendeımiz...
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
